DOKU KÜLTÜRÜ VE KROMOZOM İNCELEMESİ

İnsan vücut hücreleri 23 çiftten oluşan 46 kromozoma sahiptir. Bunların 22 si erkek ve kadında aynıdır ve otozomlar olarak adlandırılmaktadırlar. Kalan çift ise cinsiyet kromozomlarını (gonozomlar) oluşturur ve genellikle kadınlarda XX, erkeklerde ise XY olarak bulunmaktadır. Kromozomlar çekirdekli hücrelerde bulunan ve genetik bilgiyi (genler) taşıyan yapılardır.

Bireylerden elde edilen çekirdekli, canlı ve bölünebilir özellikteki hücreler, uygun kültür ortamları kullanılarak çoğaltılır ve mitoz evresinde durdurularak kromozom elde edilir. Elde edilen kromozomlar boyanarak sayı ve yapı özellikleri açısından değerlendirilerek karyotip hazırlanması sonrasında rapor verilir.

Kromozomlara ait yapısal ve sayısal bozukluklar, bilinen bir çok sendrom ve hastalıkla ilişkili olmakla birlikte, özellikle tekrarlayan gebelik kaybı olan çiftlerde, çocuk sahibi olamayan çiftlerde, lösemi tanısı almış bireylerde, Down sendromu gibi belli kromozom bozukluklarına ait muayene bulguları olan bireylerde ve adet göremeyen bireylerde bulunabilmektedir. Kromozomun bir parçasının veya tamamının fazla ya da eksik olması gibi sayısal dengesiz kromozom bozuklukları mental retardasyon, doğumsal anomalili bebek, gebelik kaybı ya da üreme problemlerine neden olabilir. Bunun yanında translokasyon, inversiyon gibi yapısal kromozom bozukluklarına sahip bireylerin çoğunda genetik kayıp olmadığı için herhangi bir sağlık problemi ya da öğrenme farklılıkları bulunmaz. Bu nedenle taşıyıcı olarak adlandırılırlar. Ancak, dengeli yapısal kromozom bozukluğu taşıyıcısı bu bireylerde, bebeğe aktarılacak kromozomların genetik bilgi açısından dengesiz olma olasılığı bulunmaktadır. Dengesiz genetik içerik gebeliğin düşükle sonlanmasına ya da anomalili bebek doğumlarına yol açabilir. Bu nedenlerle riskli bireylerde, var olan riske bağlı olarak tüm kromozomların eldesi ve analizi (sitogenetik) ya da bazı özel kromozom bölgelerinin incelenmesini sağlayan moleküler sitogenetik (FISH vb) yöntemlerle genetik tanı gerekmektedir. Ailede önceden bilinen genetik hastalığın olması ya da genetik hastalık riski saptanması durumunda genetik danışma sonrasında riskli kişiye ait hücreler, periferik kan, kemik iliği, cilt biyopsisi, düşük materyali gibi doku örneklerinden elde edilerek kromozom eldesi ve analizi için kullanılabilir.

Karyotip Analizi:

Kromozom hastalığının ne olduğuna ve hangi yaşta bulgu verdiğine göre incelenecek doku değişmekle birlikte en sık periferik kandan elde edilen hücreler bu amaçla kullanılmaktadır. Örnek alınmadan önce hasta bilgilendirilmeli ve yapılacak işlemler için onay alınmalıdır. Kromozom eldesi için kullanılacak her örneğin alınma ve laboratuvara gönderme koşulları kendine özgüdür. Bu nedenle örnek kabul ve ret kriterleri oluşturulmuştur. Çalışılan örneğin kültür özelliklerine bağlı olarak rapor verme süreleri de değişebilmektedir.

Kromozomlar çıplak gözle görülemez, ancak hücre kültürü sonrası elde edilerek boyanıp mikroskop altında büyütüldüklerinde her birinin farklılık gösteren yatay açık ve koyu bantlar içerdiği görülebilir. Bu bantlar kromozomda kısa ve uzun kolun birleştiği yerden (sentromer) dışarı doğru numaralandırılmaktadır. Kromozomların bu şekilde incelenmesi aynı zamanda karyotip analizi olarak adlandırılmaktadır. Eğer değişiklik yeterince büyük ise kromozomal dengesizlik (kromozom içeriğindeki kazanç veya kayıp) veya kromozomun yeniden düzenlenmesi bu yöntem ile saptanabilir.

Sitogenetik ve moleküler sitogenetik analiz sonuçlarını yorumlamak bazen güç olabilir ya da alınan sonuçlar kişideki gerçek durumu yansıtmayabilir. Kromozomlardaki sayısal ya da büyük yapısal anomaliler kolayca tanınabilir ancak olumsuz etkileri olabilecek küçük yapısal değişimler ve mozaisizm görülemeyebilir. Yapılan test var olan riske yönelik olup, sadece riskli hastalık hakkında bilgi verir. Diğer hastalıklarla ilgili herhangi bir bilgi veya fikir vermez. Kromozomlar normal bulunmasına karşın kişide genetik veya genetik olmayan başka hastalıklar veya anomaliler ortaya çıkabilir.